Słowniczek astronomiczny

Na stronie podajemy go słownie, np. „południowy wschód”.

Jej centrum leży w gwiazdozbiorze Strzelca, ok. 26 tys. lat świetlnych od nas. Z Polski wznosi się najwyżej na ok. 6–12° nad południowym horyzontem (im dalej na południe, tym wyżej), więc zawsze widać je nisko i przez mgiełkę.

Im wyższy, tym dalej na południe sięga zorza. Od Kp 5 mówi się o burzy magnetycznej; z Polski zorzę można zobaczyć orientacyjnie od Kp 6 na północy, Kp 7 w centrum i Kp 8 na południu (źródła różnią się o ok. 1).

Jasność komety podaje się dla całej rozmytej plamki, więc wygląda ona słabiej niż gwiazda o tej samej jasności. Jasne komety, widoczne gołym okiem, zdarzają się średnio raz na kilka lat.

W rzeczywistości dzielą je ogromne odległości. Im mniejsza odległość kątowa, tym efektowniejszy widok.

To zwykle najlepsza pora na obserwację, bo światło przechodzi wtedy przez najcieńszą warstwę powietrza.

Tarcza jest wtedy nieco mniejsza i ciemniejsza niż zwykle, ale bez porównania trudno to zauważyć.

Często wypada w dzień albo gdy obiekty są pod horyzontem, dlatego osobno podajemy „Kiedy patrzeć”: najlepszą porę obserwacji z wybranego miejsca.

Widać je tylko latem, w jasne noce, gdy Słońce jest 6–16° pod horyzontem: one są jeszcze oświetlone, a niebo pod nimi już ciemne. Świecą srebrzystoniebieskimi pasmami nisko na północy. Pojawiają się nieregularnie i nie da się ich przewidzieć.

W okolicy opozycji zwykle można ją obserwować przez większą część nocy, a jej odległość od Ziemi jest niewielka. Najbliższe podejście i największa jasność nie muszą wypadać dokładnie w chwili opozycji.

Na stronie to co najmniej cztery z pięciu planet widocznych gołym okiem (Merkury, Wenus, Mars, Jowisz, Saturn) naraz nad horyzontem. Planety nie stoją wtedy w jednej linii w przestrzeni: tylko z Ziemi widać je wzdłuż tego samego pasa nieba.

Gdy Księżyc wchodzi tylko w półcień, jego przyciemnienie jest ledwo widoczne. Prawdziwie efektowne jest dopiero wejście w cień: faza częściowa, a potem ewentualnie całkowita.

Meteory pojawiają się na całym niebie, ale ich ślady biegną od radiantu.

Drobiny wpadają w atmosferę i spalają się jako „spadające gwiazdy”. Najwięcej meteorów widać w maksimum roju, zwykle w drugiej połowie nocy.

Klasa 1 to niebo idealnie ciemne, odległe od skupisk ludzi, a 9 – niebo w centrum dużego miasta, na którym widać tylko najjaśniejsze gwiazdy i planety. Wyraźną Drogę Mleczną widać do klasy 4, w miastach (klasy 7–9) wcale. Klasę wyliczamy z jasności nieba według atlasu sztucznej poświaty nieba, w jednym punkcie: w centrum wybranego miasta. Poza centrum niebo jest zwykle ciemniejsze. To przybliżenie: Bortle opisał klasy tym, co widać gołym okiem, a nie pomiarem.

Źródło: Falchi i in. 2016 (dane, CC BY-NC 4.0)

Tarcza Księżyca ma ok. 0,5° (30′), a Jowisz widziany z Ziemi ok. 40″.

To światło Słońca rozproszone na pyle w płaszczyźnie Układu Słonecznego. Z Polski widać je wiosną wieczorem na zachodzie i jesienią przed świtem na wschodzie, tylko spod ciemnego nieba i bez Księżyca.

Pod ciemnym niebem gołym okiem można dostrzec gwiazdy do ok. 6 mag; w mieście zasięg jest zwykle mniejszy. Lornetka pozwala zobaczyć słabsze gwiazdy, orientacyjnie do ok. 9 mag; zasięg zależy od sprzętu i warunków. Liczby ujemne oznaczają obiekty bardzo jasne: Syriusz ma −1,5 mag, Wenus ok. −4, a pełnia Księżyca −12,7 mag.

Pomiar „na pięść”: pięść wyciągniętej ręki to ok. 10°, więc obiekt na wysokości 30° jest na wysokości trzech pięści.

Moment zniknięcia i pojawienia się można zaplanować co do minuty.

W praktyce widać zwykle mniej, zwłaszcza w mieście lub przy jasnym Księżycu.

Niebo jest jeszcze jasne, ale najjaśniejsze planety można dostrzec, jeśli są nad horyzontem i pozwalają na to warunki.

Do Polski sięga tylko przy silnych burzach magnetycznych, i to zwykle nisko nad północnym horyzontem. Oko widzi ją często jako bladą poświatę, aparat w telefonie – w kolorach.